Zwarte Piet is wel een probleem

Wie Zwarte Piet afdoet als ‘geen probleem’, heeft een probleem, schrijft Maartje Luif: het probleem van het witte privilege.

‘Volkomen overbodig, dat Pie­ten­pact’, zei N-VA-voorzitter Bart De Wever zaterdag bij de aankomst van Sin­ter­klaas in Antwerpen. De neiging negatieve ste­reo­ty­pe­rin­gen af te doen als ‘geen probleem’ zie je niet alleen bij politici, maar ook in de talloze dis­cus­sies op sociale media. Ik verbaas me over de ont­ken­ners. Laat ik hun argu­men­ten even overlopen.

‘Maar Zwarte Piet is toch zwart van het roet en dus niet racis­tisch?’

Op dat punt zijn de rangen niet gesloten. Jazeker, er zijn onder­zoe­kers die beweren dat er geen con­nec­ties zijn tussen Zwarte Piet, het sla­ver­nij­ver­le­den en koloniale onder­druk­king, maar er zijn er ook die, ongeacht de herkomst, onmis­ken­baar tekenen van racisme zien, waaronder de VN-commissie tegen ras­sen­dis­cri­mi­na­tie. In feite gaat het er niet om wat de uit­slui­ter bedoelt, maar om wat de uit­ge­slo­te­ne ervaart. Als zwarte mensen lijden onder een kari­ka­tuur, is het niet relevant welke ach­ter­gron­den het scheld­woord heeft. Als het hele systeem is gebouwd op witte mensen met witte voor­keu­ren en witte feestjes, waardoor er nergens normale rol­mo­del­len opduiken, dan is het geen excuus dat een kari­ka­tuur goed­be­doeld is, dan is de ste­reo­ty­pe­ring een onderdeel van een systeem dat uitsluit.

‘Waarom moeten we onze cultuur aanpassen?’

Wie is ‘ons’? Horen de mensen die Zwarte Piet een nare ste­reo­ty­pe­ring vinden ook bij ons? En zo nee, bewijst dat niet dat we steeds dezelfde min­der­heid uit­slui­ten?
Bovendien, als ik in deze tijden iets hoor over ‘onze’ cultuur, dan gaat dat doorgaans niet over ‘mijn’ cultuur van soli­da­ri­teit. Wat opnieuw de vraag oproept: wie is ‘ons’?
Overigens is het maar goed ook dat we in weerwil van onze tradities wat gewoontes overboord gooien. Hoe waren we anders ooit van slavernij, louter man­nen­kies­recht en de gal­gen­vel­den verlost geraakt?

‘Kunnen we het niet over écht racisme hebben?’

Het venijn van racisme ligt onder de opper­vlak­te: wit privilege. Wit privilege is de term voor het onge­vraag­de voordeel dat elk wit persoon heeft door geen ‘andere’ huids­kleur te hebben. Het voordeel van minder snel aan­ge­hou­den te worden, het voordeel van sneller werk te krijgen, het voordeel van niet met argwaan bekeken te worden, enzovoort. Door de luxe van dat privilege is het enige racisme dat de meer­der­heid ziet dat van de schaam­te­lo­ze schreeu­wers die openlijk uit­slui­ten. Dat is schan­da­lig, vinden we, maar het sys­te­ma­ti­sche racisme laten we ongemoeid. We durven zelfs te zeggen dat als we niet langer ons gezicht schminken, we zwarte mensen uit­slui­ten, of pot­sier­lij­ker: worden witte mensen in de hoe­da­nig­heid van een knecht niet net zo goed geri­di­cu­li­seerd? Die ver­ge­lij­king gaat mank. Witte mannen hebben niet jarenlang dezelfde patronen van mis­prij­zen, onder­schat­ting en wan­trou­wen moeten ondergaan als zwarte mensen. Alleen de witte meer­der­heid heeft de luxe onder­scheid te maken tussen echt en onecht racisme. Daarom is het goed geen verschil te maken tussen het bedoelde ‘echte racisme’ van ‘echte racisten’ en ‘het onbe­doel­de niet echte racisme’ van ‘niet-racisten’. Er is racis­tisch gedrag, er zijn racis­ti­sche ste­reo­ty­pe­rin­gen, er zijn racis­ti­sche systemen. Zolang we goede bedoe­lin­gen als excuus zien, verandert er niks.

‘Waarom zouden we de wil van de min­der­heid moeten uitvoeren?’

Racisme is niet voor niets strafbaar, het is een aan­tas­ting van de grond­rech­ten van mensen. Zolang er twijfel is, neem je in het geval van grond­rech­ten het zekere voor het onzekere.
Daarbij: wit privilege betekent ook dat witte mensen bepalen hoe het racis­me­de­bat verloopt. Hebben ze er genoeg van? Dan stopt het. Vinden ze het weer eventjes belang­rijk? Dan gaat het door. Vinden ze het niet erg genoeg, zoals Zwarte Piet? Dan is het geen racisme. In dat opzicht is het racis­me­de­bat een catch 22. Wordt het serieus genomen, dan is dat dankzij de witte meer­der­heid, wordt het niet serieus genomen, dan bestaat het niet. En ja, ik realiseer me dat ik – as we speak – mijn privilege gebruik en dat ik daar voor­zich­tig mee moet zijn.

‘We verpesten een kin­der­feest!’

Ten eerste: welnee, kinderen willen cadeau­tjes, snoep, magie. Ze willen niet dat andere kinderen zich bui­ten­ge­slo­ten voelen. En als je ze op de mouw hebt kunnen spelden dat Zwarte Piet door de schoor­steen komt, dan is een plot­wen­ding over zijn uiterlijk niet het grootste probleem. Toen ik voor het eerst de Ame­ri­kaan­se Pino zag – geel in plaats van blauw – dacht ik: wat een rare Pino. Daarna viel het me niet meer op.
Maar belang­rij­ker: is het een kin­der­feest van iedereen? Ook van de kinderen die getergd worden door kari­ka­tu­ra­le beeld­vor­ming rond hun uiterlijk, die dankzij hun huids­kleur een traject ingaan waarin te vaak niet serieus genomen worden centraal staat?

‘Het protest werkt alleen maar averechts!’

Daar is een woord voor: witte breek­baar­heid. Mensen die worden gewezen op gedrag dat negatieve ste­reo­ty­pe­rin­gen in stand houdt, schieten in een kramp. ‘Maar ik ben toch geen racist!?’ ‘En mogen wij ook boos worden als de Pieten allemaal wit zijn?’ ‘Door dat gezeur heb ik alleen maar minder sympathie voor de anti-racisten.’ ‘Dit werkt averechts!’ In plaats van in te zien dat het tijd is om te luisteren, trekken de gepri­vi­le­gi­eer­den zich terug achter een muur van slacht­of­fer­schap. Waarmee ze de discussie naar zich toe trekken en we weer terug bij af zijn.

Omdat ik het ver­dien­mo­del van mijn opdracht­ge­ver graag terwille ben, plaats ik mijn stukken vaak pas na een week door. Maar omdat er veel mensen reageren zonder het stuk gelezen te hebben, plaats ik het deze keer al een dag later. Dit opi­nie­stuk verscheen op maandag 14 november 2016 in De Standaard.

 

22 reacties

  1. ceulemans

    Nooit heb ik de connectie gemaakt. Zwarte piet, slaaf , neger. Nu kan ik geen Afrikaan meer tegen­ko­men zonder aan zwarte piet te denken. Bedankt pietforum om mijn gedachten te verkloten.

  2. Wit privilege van net geen vijf jaar oud noemde mijn doch­ter­tje van dezelfde leeftijd onlangs lelijk. Omdat het bruin op haar wangen “net kaka lijkt”… Sindsdien twijfelt mijn meisje aan zichzelf. Ze wil niet meer het bruintje van de klas zijn. Ze wil wit zijn net als de rest. Heel die pie­ten­af­fai­re maakt me witheet van woede. Het gaat al lang niet meer om die zwarte piet, maar waarvoor hij staat…

  3. O ja en een paar jaar terug werd aan mij gevraagd of mijn lief het zou zien zitten om eens zwarte piet te komen spelen bij mij op school. Lekker makkelijk toch? Mijn lief is een zwarte Congolees. Ik heb het hem maar wijselijk niet gevraagd. Witte mensen snappen vaak niet wat een impact woorden hebben…

  4. peter

    Zwarte Piet heeft inderdaad niets met racisme, slavernij of Blackface te maken. Schenkman de ‘uitvinder’ van de moderne piet, was namelijk een humanist die tegen racisme en slavernij was. Roet­pie­ten als aler­na­tief verergert het probleem omdat meer groepen zich beledigd kunnen voelen. Oplossing: Enkele wit­ge­schmink­te Pieten en enkele Yin- en Yang­pie­ten toevoegen en het probleem in opgelost. Niemand wordt dan­her­kend en iedereen kan ZWPiet spelen. Het sym­bo­li­seert tevens de oor­spron­ke­lij­ke acti­vi­teit van Piet/Sint: de overgang van het oude naar het nieuwe jaar. Ook kun je er figuur­lijk het samengaan van blank/bruin-zwart/wit in zien.

  5. maartje

    @ Ceulemans: dat is wel lastig als je zo snel je gedachten laat verkloten.

    @ Kroe­zel­ma­ma: Ja, daarom pareer ik ook veel argu­men­ten met ‘als er verder vrijwel geen normale rol­mo­del­len zijn’, want het ste­reo­ty­pe zou minder pro­ble­ma­tisch zijn als er verder op allerlei opval­len­de posities ook donkere mensen te zien waren, gok ik.

    @ Peter: Zoals je ziet gaat het mij niet om de herkomst, die acht ik voor wat ik aankaart irre­le­vant. En zoals ik ook aan Kroe­zel­ma­ma schreef: het gaat er niet om dat er geen evenwicht is in de Pieten, het gaat erom dat er geen evenwicht is in normale rol­mo­del­len.

  6. Ed

    Kroe­zel­ma­ma schrijft: ” Witte mensen snappen vaak niet wat een impact woorden hebben…”

    Daar heb je nu racisme, racisme pur sang. Ik heb het idee dat zij niet snapt welke impact haar woorden hebben …

  7. maartje

    Als je onge­lijk­heid wilt aan­kaar­ten, zul je altijd onder­schei­den­de woorden moeten gebruiken, Ed. En in een over­heer­send witte maat­schap­pij, zoals België en Nederland, is racisme tegen witte mensen niet het grootste probleem.

  8. Ik ga akkoord met de stelling dat er vooral racisme en dis­cri­mi­na­tie heerst tegenover mensen met niet-Belgische roots. (Of neen, er is ook – bij­voor­beeld tegen jonge en alleen­staan­de moeders, of tegen mensen met psy­chi­sche problemen of of of.).

    MAAR ik heb dit al eerder gezegd, maar: ik verzet me er OOK tegen dat ik wit genoemd word. Sylvia Witteman (pun not intended) kaartte dat goed aan in Trouw.
    Het is eigenlijk dezelfde rede­ne­ring als voor mensen van Afri­kaan­se, Azi­a­ti­sche of welke afkomst dan ook:

    (a) ik kan er niet aan doen met welke huids­kleur ik ben geboren en ik wil daar niet mee samen­val­len Ik ben geen ‘witte mens’, ik ben mezelf en ik probeer echt heel hard niet binnen mijn geboor­te­ka­der te blijven, maar ja, soms vergis ik me, maar hier waar ik woon (in Schaar­beek) val ik ont­zet­tend samen met mijn fysieke afkomst, en dat maakt me heel onzeker)

    (b) wit klinkt wel heel kil en klinisch. Dat is gewoon niet waar. Mijn muren zijn wit, mijn huid niet. Naar mijn mening wordt de tegen­stel­ling er alleen maar meer tja, zwartwit door.

  9. maartje

    @ Goedele: Dank je wel!

    @ Kleine Atlas: Ten eerste ben ik ook tegen ste­reo­ty­pe­ring van jonge moeders, mensen met een psy­chi­a­tri­sche ach­ter­grond en andere groepen die het op het gebied van beeld­vor­ming zwaar te verduren hebben, dus daar heb je een goed punt.

    (a) Je zegt het eigenlijk zelf al: ik wil niet samen­val­len met mijn huids­kleur, maar toch gebeurt het. Er is natuur­lijk een heel spectrum aan dingen die ervoor zorgen dat iemands omgeving een negatieve perceptie van diens uiterlijk heeft en struc­tu­re­le kari­ka­tu­ra­le beeld­vor­ming is daar mijn inziens een van. Kleine ingrepen om die beeld­vor­ming te voorkomen, lijken me zeer op zijn plaats.

    (b) Juist in onge­lijk­heids­de­bat­ten is het lastig om woorden te gebruiken waar iedereen die betrokken is zich in kan vinden. Ik kies in onge­lijk­heids­de­bat­ten meestal de woorden die de ongelijk behan­del­de het minste grieven, juist omdat die mijns inziens al te veel gegriefd worden. Dus als ‘mensen met een beperking’ liever mensen ‘mensen met een handicap’ worden genoemd, zal ik daar rekening mee houden. Ongeacht wat ik er zelf van vind, tenzij ik natuur­lijk serieuze gewe­tens­be­zwa­ren heb. In dit geval zijn de meeste Neder­lands­ta­li­ge stemmen in de anti-racistische stroming van mening dat zwart en wit voor het debat de beste woorden zijn, dan hou ik daar rekening mee.
    En het argument van je huid: dan wordt het wel inge­wik­keld. Als je echt hecht aan de exacte kleur dan dekt blank de lading niet. Een Ikea-Kast is blank, of een vloer. Dan moet je lichtroze, don­ker­bei­ge en tar­we­bruin onder­schei­den. Terwijl het in deze discussie met zwart en wit meteen duidelijk is welke over welk verschil we het hebben.

  10. Peter

    Maartje@Als er ook witte en yin- en yang­pie­ten komen, is het argument rolmodel irre­le­vant. Bovendien komen Pieten vrolijker en intel­li­gen­ter over dan de slome bejaarde Sint. Verder kan de een yin- en yangpiet ook symbool staan voor het samengaan van ‘rassen’.

  11. Peter

    Maartje@ Je weet niet wat je zegt over ‘rassen’. Zwart is al in de Mid­del­eeu­wen een deni­gre­rend en gene­ra­li­se­rend woord voor alles wat niet-blank is. In Afrika of bijv. Brazilië willen negroïden nooit zwart worden genoemd. Door tegen­ge­stel­de woorden te gebruiken pola­ri­seer je juist. Zwart en wit formeel zijn geen kleuren en geen huids­kleu­ren. Veel ‘blanke’ mensen zijn in Zuid-India stukken bruiner dan negroïden in Oost-Afrika, waar ze acht defi­ni­ties hebben/gradaties maken voor hun huid. Het is net zo bele­di­gend iemand geel of rood te noemen. In het VS, waar dit zwart – witdenken vandaan komt, zien ze het sinds kort ook in. Negroïden noemen zich steeds meer ‘niggah’ en formeel African descent.

  12. maartje

    @ Kleine Atlas: Het is een heel tijd­ro­ven­de discussie, omdat je bij elk argument heel genu­an­ceerd te werk moet gaan. Ik snap het dus heel goed dat je niet aan weer een boekwerk begint. Jij ook bedankt voor je reactie!

    @ Peter: Het gaat me om struc­tu­re­le rol­mo­del­len van zwarte mensen. Dat los je niet op door een witte Piet naast de zwarte te zetten.
    En zie mijn reactie boven aan Ed: ‘Als je onge­lijk­heid wilt aan­kaar­ten, zul je altijd onder­schei­den­de woorden moeten gebruiken.’ Het lijkt me belang­rijk dit soort woorden alleen te gebruiken als het onder­scheid het onderwerp is, zoals in onge­lijk­heids­de­bat­ten. Bij andere onder­wer­pen ben ik het volkomen met je eens: con­cen­treer je niet op kleur.

  13. Peter

    @Maartje: jij gaat onterecht ervanuit dat er een struc­tu­re­le onge­lijk­waar­di­ge rol­ver­de­ling is tussen Zwarte Piet en Sin­ter­klaas. Die zoge­naam­de onge­lijk­waar­dig­heid los je op als je wit­ge­schmink­te pieten toevoegt.

  14. maartje

    @ Peter: Nee, over de inhoud en geschie­de­nis van de per­so­na­ges en het verhaal van Sin­ter­klaas en Zwarte Piet heb ik het heel bewust niet in deze discussie. Mij gaat het echt om wat het col­lec­tief uit­ge­dra­gen beeld van ZP bijdraagt aan ste­reo­tie­pe beeld­vor­ming, ongeacht de herkomst. En die ste­reo­ty­pe­ring blijft gewoon bestaan als je er witte Pieten aan toevoegt.

  15. Peter

    De fout die veel mensen maken is dat ze te snel iets ste­reo­ty­pe­rend vinden. Zelfs als het positieve ste­reo­ty­pe­rin­gen zijn, is Zwarte Piet een probleem. Dus ook als de wit­ge­schmink­te Pieten negatief ste­reo­ty­pe gedrag of uiterlijk vertonen en de zwart­ge­schmink­te Pieten positief ste­reo­ty­pisch zijn, dan is het nog niet goed. Heb ik het zo goed samen­ge­vat?

  16. maartje

    Er is veel onderzoek gedaan naar de psy­cho­lo­gi­sche effecten van ste­reo­ty­pe­ring, dat is geen kwestie van een mening. Het is niet omdat er niet 1 maar 2 ste­reo­ty­pe­rin­gen op de jeugd worden los­ge­la­ten dat het effect van die ene uitblijft.

  17. maartje

    Omdat het ook voor mij vrij­dag­avond is, citeer ik even uit een rapport van het College voor de Rechten van de Mens (https://mensenrechten.nl/publicaties/detail/36061):

    ‘Ste­reo­ty­pen zijn gene­ra­li­sa­ties en ver­sim­pe­lin­gen van de wer­ke­lijk­heid, die een groep terug­bren­gen tot cli­ché­beeld. Deze algemene cli­ché­beel­den over groepen passen we ver­vol­gens toe op indi­vi­du­en. Ste­reo­ty­pen zijn er in twee soorten: expli­cie­te en impli­cie­te. Van expli­cie­te ste­reo­ty­pen zijn we ons bewust en die kunnen we ook beïn­vloe­den. Impli­cie­te ste­reo­ty­pen ontstaan door asso­ci­a­ties in onze hersenen waarvan we ons niet bewust zijn, waardoor we ze ook niet goed kunnen beïn­vloe­den. ’

    ‘Zwarte Piet een cli­ché­beeld dat is opgebouwd uit de com­bi­na­tie van een aantal kenmerken zoals zwart, kroeshaar, simpel van geest, atletisch en onder­ge­schikt aan blanke mensen. Dit ste­reo­ty­pe is voor sommigen onlos­ma­ke­lijk verbonden met onder­druk­king, kolo­ni­a­lis­me en slavernij.’

    ‘Zwarte Piet kan ook negatieve effecten hebben als gevolg van het negatieve ste­reo­ty­pe van mensen met een donkere huids­kleur dat hij weergeeft. Dit gebeurt als ste­reo­ty­pen het gedrag van mensen negatief beïnvloeden. Ook zo kan Zwarte Piet leiden tot dis­cri­mi­na­tie. Denk bij­voor­beeld aan het gebruik van ‘Zwarte Piet’ als scheld­woord of dis­kwa­li­fi­ce­ren­de benaming van personen met een donkere huids­kleur. Maar denk ook aan hoe het negatieve ste­reo­ty­pe onbewust kan door­wer­ken in een te laag school­ad­vies van docenten die de pres­ta­ties van leer­lin­gen met een donkere huids­kleur sys­te­ma­tisch onder­schat­ten. Of hoe dit ste­reo­ty­pe onbewust kan door­wer­ken in het besluit van een werkgever om een sol­li­ci­tant van Afri­kaan­se afkomst niet aan te nemen, ook al voldoet deze aan de functie- eisen.’

    ‘Er bestaat geen twijfel over dat scholen met Zwarte Piet juist een leuk en vrolijk figuur voor ogen hebben die ook bij velen sympathie oproept. Maar ook al ver­te­gen­woor­digt de huidige Zwarte Piet voor de school geen negatief ste­reo­ty­pe en is hij ook niet dis­cri­mi­ne­rend bedoeld, dat maakt voor de vast­stel­ling van dis­cri­mi­na­tie niet uit. Zoals eerder uitgelegd komt dis­cri­mi­na­tie niet uit­slui­tend voort uit dis­cri­mi­ne­ren­de of racis­ti­sche bedoe­lin­gen. Ook goed bedoelde, komische of ludieke uitingen kunnen dis­cri­mi­ne­rend zijn. Door hun effecten en doordat ze zo func­ti­o­ne­ren.’

  18. Peter

    Kinderen denken niet dat ZP een Afrikaan is. Blijft over; de onbewuste asso­ci­a­ties. Die zorgen voor een positief beeld van de relatief bruinere mens. Omdat ZP veel popu­lair­der is dan de Sint, willen veel kinderen door bewuste asso­ci­a­ties later graag Zwarte Piet worden. Het advies van leer­krach­ten wordt gebaseerd op (cito) toetsen. Scholen mogen geen kinderen afwijzen die een lager advies hebben dan een cito enz. aangeeft. Wel mogen mid­del­ba­re scholen, als een leer­kracht een hoger advies geeft dan testen aangeven, dit advies overnemen. Van deze pas inge­voer­de uit­zon­de­ring wil men trouwens terecht weer vanaf. Overigens kunnen veel kinderen op de mid­del­ba­re school in de eerste twee of soms drie jaar samen in de klas zitten en wordt daarna op basis van rap­port­cij­fers gekeken welk niveau zij daarna aankunnen.
    Over de ste­reo­ty­pe pieten. Zij zijn niet meer ste­reo­ty­pe dom, inte­gen­deel. Door zwarte schmink te gebruiken lijkt ZP juist niet op een negroïde man. Lange (zwarte) krullen in plaats van kroeshaar gebeurt al in veel gemeenten. Als je wat wit­ge­schmink­te Pieten toevoegt en ook een ZP op een paard zet is het probleem opgelost. Want Pieten komen veel slimmer en vrijer over dan die seniele kreupele Sint.

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.