Uit­put­ting is een middel

‘Ik vertrouw niemand nog’, zei een vriend laatst tegen me. ‘De kranten, het tele­vi­sie­jour­naal, politieke partijen waar ik ooit op stemde, niemand.’
‘Je bent ge-gaslight’, zei ik.
‘Ge-wat?’
‘Ge-gaslight.’
Het woord gas­ligh­ting komt uit het toneel­stuk Gas Light, dat beroemd werd dankzij een film met Ingrid Bergman uit de jaren veertig. In dat stuk zorgt een man dat zijn echt­ge­no­te begint te twijfelen aan haar waar­ne­ming en haar beoor­de­lings­ver­mo­gen, doordat hij voort­du­rend kleine dingen in huis verandert – waaronder de sterkte van het gaslicht – en ver­vol­gens ontkent dat ze veranderd zijn. De psy­cho­lo­gie adop­teer­de de beeld­spraak en defi­ni­eert gas­ligh­ting als een vorm van mis­han­de­ling, meestal in relaties, waarbij de dader net zo lang mani­pu­leert en des­in­for­ma­tie ver­spreidt tot het slacht­of­fer niet meer weet wat waar is en wat niet. In politieke context duidt het woord op het gekonkel en liegen van leiders en opi­nie­ma­kers, waardoor de toe­hoor­ders alleen nog maar twijfelen aan vermeende waarheden.

Maar god­zij­dank bent u niet ‘ge-gaslight’, want u leest dit. U bent nog niet afgehaakt, moe gebeukt en murw geslagen door de constante stroom halve, hele en alter­na­tie­ve waarheden die dezer dagen de ronde doen. U bent bereid om een kran­ten­kop te lezen als ‘Homans ziet armoe­de­cij­fers dalen… ze is de enige’ en u staat er niet meer van te kijken dat de Trump-entourage op de vraag waarom de president zo vaak liegt, antwoordt: ‘Maar de president zegt ook veel dat wel waar is.’ Intussen zet u zich schrap voor opnieuw een fact check die korte metten maakt met een nieuws­be­richt dat u gisteren nog geloofde. U sloeg deze krant open terwijl de epidemie van ‘wat kan ik nog geloven?’ om zich heen grijpt. U zocht dekking en laat uw ogen rusten op mijn woorden. Zak niet weg in apathie. Blijf erbij. Lees, luister, kijk!

Want uit­put­ting is een middel. Het is niet alleen een gemoeds­toe­stand waarin u de krant dicht laat, een blanco stem uitbrengt en elk gesprek over politiek zuchtend verlaat, het is ook een instru­ment van de onver­schrok­ke­nen, de niets­ont­zien­den en de machts­be­lus­ten. In een voort­du­rend ver­an­de­ren­de onbe­grij­pe­lij­ke wereld heeft het bedwelmen van het volk met halve en hele leugens het effect dat u – het volk – tege­lij­ker­tijd alles en niets gelooft, en dat u denkt dat alles mogelijk is en niks nog waar. Zo beschrijft filosofe Hannah Arendt het effect van de leu­gen­fa­briek van tota­li­tai­re macht­heb­bers in haar boek Tota­li­ta­ris­me. Ver­war­ring als methode van de macht om de waarheid te ontdoen van alle waarde.

In de psy­cho­lo­gie zal de therapeut adviseren om de gas­ligh­ter te mijden. Kun je scheiden? Ver­trek­ken? De leugens negeren? Doen! Maar in het geval van demo­cra­tisch gekozen politici die de waarheid her­de­fi­ni­ë­ren, is dat moeilijk. Je kunt immers niet weg. Bovendien is niet-verdraaide infor­ma­tie essen­ti­eel voor het demo­cra­tisch proces. Het tweede advies van een psy­cho­loog zou dan zijn: verzamel con­tra­ver­ha­len. Zoek naar bronnen en oog­ge­tui­gen die je het ver­trou­wen in je waar­ne­ming, je gezond verstand en jezelf terug­ge­ven. De vraag is: hoe doe je dat bij een clus­ter­bom­bar­de­ment van al dan niet waar­heids­ge­trou­we berichten? U kunt niet zelf alle feiten checken, elke bron beoor­de­len en elk gerucht con­tro­le­ren. Gelukkig is daar iets op gevonden: gedi­plo­meer­de navorsers, ook wel jour­na­lis­ten genoemd.

Maar wat als u die ook niet meer vertrouwt? Omdat jour­na­lis­ten de plank wel eens misslaan. Omdat niet alle media zelf­kri­tisch genoeg zijn. Omdat de Ame­ri­kaan­se president het heeft over de meest onbe­trouw­ba­re mensen op aarde. Omdat de staats­se­cre­ta­ris van Asiel- en Migratie op zijn twit­ter­ac­count ver­schil­len­de nieuws­me­dia door een badje van afgrijzen haalt. Omdat uw gas­ligh­ters ook de nieuws­or­ga­ni­sa­ties in twijfel trekken. Omdat ze de bood­schap­per als dader aanwijzen, ook als dat niet terecht is.
Bedenk dan: jour­na­lis­ten zijn misschien soms de dader, maar serieuze nieuws­me­dia zijn bovenal slacht­of­fer, want con­tra­ver­ha­len ridi­cu­li­se­ren is een symptoom, en de uit­put­ting die volgt, is een middel.

Dappere lezer, u bent nog niet besmet, want u heeft deze laatste alinea bereikt. U zoekt con­tra­ver­ha­len, u infor­meert zich en u geeft niet op, want u weet: uit­put­ting is pas een middel als u dat toelaat. Ik ben u dankbaar voor uw vol­har­ding. Houd stand en lees een krant!

Twee­we­ke­lijks op vrijdag ver­schijnt er een column van mij in De Standaard. Deze (eerste) column verscheen op vrijdag 10 februari 2017.

Eén reactie

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.