De Titanic en het Noord­sta­ti­on

Eerst hoopte ik nog dat ik Wim De Vilder verkeerd had verstaan in de ­bericht­ge­ving rond de toestand aan het Brusselse Noord­sta­ti­on, waar minstens honderd mensen al enkele weken onder erbar­me­lij­ke omstan­dig­he­den hun dagen door­bren­gen. ‘CD&V wil overleg met de Brusselse regering en wijst erop dat er ook vrouwen, kinderen en zieke migranten aan het Noord­sta­ti­on ver­blij­ven’, zei de nieuws­le­zer in Het journaal van vrijdag 4 mei.

Vrouwen, kinderen en zieke migranten? Nee, dat had ik vast verkeerd begrepen. Maar nadat ik het item nog eens had bekeken, moest ik vast­stel­len dat het er inderdaad op leek dat CD&V het oude adagium ‘vrouwen en kinderen eerst’ had opge­poetst om in een regering die het probleem aan het Noord­sta­ti­on ‘een hygi­ë­ne­pro­bleem’ noemt, toch nog enige barm­har­tig­heid te veinzen. ‘Ik heb begrepen dat het gaat over daklozen, zieke mensen en moeders met kinderen,’ vertelde Kris Peeters. ‘Dat is een wat andere groep dan alleen de trans­mi­grant.’

Goed, dus er voltrekt zich een ramp en iemand begint te roepen: ‘Vrouwen en kinderen eerst!’ Waar kennen we dat van? O ja, uit verhalen over scheeps­ram­pen. Titanic, Leonardo DiCaprio en Kate Winslet. Verhalen die veelal over­ge­ro­man­ti­seerd zijn, een uit­zon­de­ring zelfs als we de onder­zoe­kers mogen geloven. ‘Vrouwen en kinderen eerst’ is geen maritieme wet en zeker geen praktijk. Zo zouden bij de meeste scheeps­ram­pen vrouwen en kinderen juist minder vaak overleven en bij de rampen waarover wel de mare gaat dat vrouwen hun leven te danken hadden aan de hof­fe­lijk­heid van mannen, zoals bij de Titanic, bleken de mannen hun plaats pas af te staan als er gedreigd werd met geweld. Ook waren het vooral de witte vrouwen uit de hogere klassen die gered werden bij een schip­breuk, en als de nood echt hoog was, zoals toen de Titanic ernstig begon te hellen, lieten de mannen hun afge­dwon­gen hof­fe­lijk­heid zonder pardon weer varen.

Kortom, het is een goed verhaal, die mythe van held­haf­ti­ge zeemannen die vrouwen en kinderen eerst redden, maar onre­a­lis­tisch en scha­de­lijk voor mannen én vrouwen. Want het impli­ceert dat mannen geen hulp nodig hebben en dat vrouwen het niet zonder mannen kunnen stellen, wat allebei zelden aan de hand is, maar wat vanzelf waar wordt als je het maar hard genoeg blijft bena­druk­ken. Behandel mannen als vuurvaste alles­kun­ners en ze zullen van zichzelf ver­wach­ten dat geen berg te hoog is, behandel vrouwen als weke wezentjes en ze denken dat ze nog geen koffer kunnen tillen. Een con­di­ti­o­ne­ring die averechts werkt, me dunkt.

Maar niet alleen de self­ful­fil­ling prophecy is een probleem, ook het misbruik dat macht­heb­bers maken van hun zoge­naam­de hof­fe­lijk­heid is nefast. Zo kwam historica Lucy Delap in een studie naar de hof­fe­lijk­heid onder man­ne­lij­ke schip­breu­ke­lin­gen tot de conclusie dat het succes van het motto ‘vrouwen en kinderen eerst’ door de Britse adellijke media werd verspreid om lastige femi­nis­ten die begin vorige eeuw ijverden voor stemrecht, het gevoel te geven dat mannen het beste met ze voor hadden. Kijk maar naar de Titanic! Daar hadden mannen de belangen van vrouwen toch goed behartigd? Waar hadden ze dan nog stemrecht voor nodig? Nee, van die mannen kon je heus wel op aan.

De suf­fra­get­tes, afgeleid van suffrage, dat stemrecht betekent, hadden in de gaten dat de bericht­ge­ving in de edwar­di­aan­se pers over de man­ne­lij­ke hof­fe­lijk­heid op de Titanic vooral bedoeld was om vrouwen uit te sluiten van de macht, dus coun­ter­den ze het misbruik van de legende met de treffende slogan ‘Votes for women, boats for men’. Waarmee direct duidelijk was wat het stemrecht ze waard was.

Het is niet moeilijk om een parallel te trekken. Diver­si­teit klopt aan de deur – of dat nu vrouwen zijn, of migranten – en de macht­heb­bers, dit keer bij monde van Kris Peeters, laten op edwar­di­aan­se wijze weten dat ze heus wel oog hebben voor de zwakkeren. Waarmee niet alleen de vrouwen gede­gra­deerd worden tot hulpeloos materiaal, maar waardoor mannen reddeloos verloren ach­ter­blij­ven op het zinkende schip.

Er is nog een parallel tussen de mythische ramp van een eeuw geleden en de politieke dynamiek van nu. In de jaren na de ramp met de Titanic ver­plaat­sten de media het zwaar­te­punt in hun beschou­win­gen van de opof­fe­rings­ge­zind­heid van de man­ne­lij­ke Titanic‐passagiers naar de vermeende onhof­fe­lijk­heid van Zuid‐Europese pas­sa­giers die de ‘vrouwen en kinderen eerst’-regel niet zouden hebben gehoor­zaamd. Dat zogenaamd respect voor de vrouw ten­toon­stel­len om ver­vol­gens een heleboel mensen op basis van etnische kenmerken alsnog overboord te gooien, is een politieke boodschap die honderd jaar na dato nog nau­we­lijks aan popu­la­ri­teit heeft ingeboet.

Deze column verscheen op woensdag 9 mei 2018 in De Standaard.

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.